OJS’de Bölümler (Sections) ve Kategoriler (Categories): Fark Nedir ve Bir Bölümü Neden Silemiyorum?

Neredeyse aynı görünen ama derginizi tamamen farklı biçimlerde yapılandıran iki OJS özelliği. İşte Bölümler ile Kategoriler’in gerçekte ne işe yaradığı ve bir bölümün bazen neden silinmeye direndiği.

Open Journal Systems (OJS) ile bir dergi yönetiyorsanız, er ya da geç aynı işi yapıyormuş gibi görünen iki özellikle karşılaşırsınız — Bölümler (Sections) ve Kategoriler (Categories) — ve OJS’in, hiçbir makalenin kullanmadığından emin olduğunuz hâlde “birileri hâlâ kullanıyor” diyerek bir bölümü silmeyi reddettiği o sinir bozucu anla tanışırsınız.

Her iki sorun da aynı yanlış anlamadan kaynaklanır. Her özelliğin gerçekte ne olduğunu kavradığınızda her şey yerine oturur: İçindekiler tablonuz temizlenir, indekslemeniz daha güvenilir hâle gelir ve okuyucular derginizi taramak için gerçekten işe yarayan bir yol kazanır.

Bu rehber, konuyu sade bir dille ve beş gerçek örnekle netleştiriyor.

Kısa cevap

Yalnızca tek bir cümle aklınızda kalacaksa şu olsun: **Bölüm, bu makalenin ne tür bir makale olduğunu söyler; Kategori ise ne hakkında olduğunu.**

Bölüm (Section) gerçekte nedir?

Bölüm, bir sayının yapısal yapı taşıdır. Herhangi bir sayının İçindekiler tablosunu açtığınızda gördüğünüz başlıklar — “Araştırma Makaleleri”, “Derlemeler”, “Editöryal” — birer bölümdür.

Temel özellikleri:

• Her gönderi tek bir bölüme aittir. Gönderim sırasında bir makale tek bir bölüme yerleştirilir; aynı anda iki bölümde yer alamaz.
• İçindekiler tablosunu yapılandırır. Bölümler, bir sayı içindeki makaleleri gruplar ve sıralar.
• Editoryal kuralları taşır. Bir bölüm; içeriğin hakem değerlendirmesinden geçip geçmeyeceğini, öz gerekip gerekmediğini, kelime sınırlarını, bölüm politikasını ve hangi bölüm editörlerinin ilgileneceğini tanımlar.
• Kayıtla birlikte taşınır. Bölüm, sayı yapınızın bir parçasıdır ve derginizin OAI-PMH akışları ile native XML dışa aktarımlarında taşınır; hasatçılar (harvester) ve indeksler içeriğinizin yapısını bu sayede okur.

Bir bölüm makale türü kavramıyla çok doğal örtüştüğü için, iyi yönetilen dergilerin ezici çoğunluğu onu bu şekilde kullanır. Yine de teknik olarak bir bölüm, gönderinin bağlı olduğu tekil ana editoryal bölümdür — OJS onu “tür” anlamına gelmeye zorlamaz ve bazı dergiler bölümleri bir disiplin, süregelen bir tema ya da özel dosya için de meşru biçimde kullanabilir. Ancak en yaygın ve en net kullanım türe dayalıdır:

Araştırma Makalesi · Derleme Makale · Olgu Sunumu · Kısa Bildiri · Editöryal · Editöre Mektup · Kitap İncelemesi

Değinmeye değer bir not: Bazı dergiler yalnızca “Makaleler” adında tek bir genel bölüm oluşturup her şeyi içine atar. OJS buna izin verir, ama ideal değildir — indeksleyiciler ve okuyucular yine de makalenin türünü bilmek ister. Bu yolu seçerseniz, makale türünün PDF içinde açıkça belirtildiğinden emin olun (örneğin ilk sayfada bir “Araştırma Makalesi” etiketi). Makale türü, indekslerin ve hakemlerin en sık kontrol ettiği unsurlardan biridir; dolayısıyla okuyucunun görebileceği bir yerde açıkça yer almalıdır — gerekliliğin kesin biçimi standarttan standarda değişse bile.

Üstelik bu yalnızca bir “ev tarzı” tercihi değildir. JATS XML (PubMed Central ve pek çok indeksleme hizmetinin kullandığı standart) gibi yayıncılık standartları, makale türlerini — research-article, review-article, case-report, editorial, letter vb. — ayrı bir article-type niteliğiyle resmen tanımlar. Bölümlerinizi bu tanınan türlerle uyumlu tutmak, dışa aktardığınız metaveriyi daha temiz ve makine tarafından daha okunabilir hâle getirir.

(Makale türlerine daha derin bir bakış için tamamlayıcı rehberimize göz atın: Akademik Yayıncılık ve Temel İçerik Türleri.)

Kategori (Category) gerçekte nedir?

Kategori tamamen farklı bir şeydir. Bibliyografik anlamda makalenin bir özelliği değildir — okuyucular için bir tarama ve listeleme aracıdır.

Temel özellikleri:

• Bir konu/tema katmanıdır. Kategoriler makalelerinizi tematik koleksiyonlara (“Kardiyoloji”, “Halk Sağlığı”, “Yenilenebilir Enerji”) ayırır.
• Makale başına birden çok kategori. Örneğin hava kirliliği ile çocukluk çağı astımını ele alan tek bir makale, aynı anda hem “Çevre Sağlığı” hem de “Pediatri” içinde yer alabilir.
• Sayıya değil, dergiye bağlıdır. Bir okuyucu bir kategoriye tıkladığında OJS, o konudaki her makaleyi listeler — hangi sayıda ya da yılda yayımlandığından bağımsız olarak.
• Kendi sayfası ve bir tarama bloğu vardır. Her kategori, makalelerini listeleyen özel bir sayfa alır; ayrıca kenar çubuğunda bir “Kategoriye Göre Tara” bloğu etkinleştirerek okuyucuların konuları doğrudan keşfetmesini sağlayabilirsiniz.
• Makale sayfasında (landing page) görünür ve okuyucuyu ilgili makalelere bağlar — ama sayının İçindekiler tablosunda görünmez ve normalde PDF’te de yer almaz.
• İç içe olabilir. Kategoriler tek düzeyli üst/alt (parent/child) hiyerarşiyi destekler (örneğin “Klinik Tıp” → “Kardiyoloji”) — bölümler bunu yapamaz.

Başka bir deyişle: Bölümler bu sayıdaki bu makaleyi tanımlar; kategoriler ise tüm dergi boyunca bir temayı tanımlar.

OJS bir bölümü neden silmenize izin vermiyor?

Bu tür konuşmaların çoğunu başlatan senaryo şudur:

“Bir bölümü silmek istiyorum ama OJS birilerinin kullandığını söylüyor. Oysa makalelerimin hepsi onu kullanmıyor — o hâlde neden izin vermiyor?”

Kural, çoğu kişinin beklediğinden katıdır: **O bölüme hâlâ tek bir gönderi bile atanmışsa OJS silmeyi engeller. “Makalelerin çoğu onu kullanmıyor” yeterli değildir — bağlı gönderi sayısının sıfır** olması gerekir.

Ve suçlu genellikle aklınıza gelmeyen bir gönderidir:

• eski bir geçmiş sayıda duran bir makale,
• reddedilmiş veya arşivlenmiş bir gönderi (bunlar da sayılır),
• ya da kuyrukta bekleyen yarım kalmış (incomplete) bir taslak.

Silmeyi zorlamayın. Bir bölüm, gönderiler hâlâ ona bağlıyken silinirse OJS o gönderileri sahipsiz bırakabilir — bölüm bağlantıları boşalır (NULL olur) ve gönderiler arayüzden tamamen kaybolabilir. Bu, yaşamak istemeyeceğiniz bir veri bütünlüğü sorunudur.

Güvenli yol:

1. O bölümü hâlâ kullanan tüm gönderileri bulun. Bütün sayıları (geçmiş sayılar dâhil), aktif kuyruğu ve Arşiv’i (reddedilmiş/yarım kalmışlar dâhil) kontrol edin.
2. Her birini açın → Publication (Yayın) sekmesi → ve doğru bölüme yeniden atayın.
3. Bölüme atıfta bulunan gönderi sayısı sıfıra indiğinde OJS bölümü temiz biçimde silmenize izin verir.
4. Geçmiş kaydı bozmadan korumayı tercih ediyorsanız, silmek yerine bölümü pasife alabilirsiniz (deactivate). Zaten yayımlanmış makaleler için geçerli kalır ama yeni gönderi kabul etmez.

Beş örnek dergi: aynı bölümler, farklı kategoriler

Her şeyi yerine oturtan örüntü şudur. Bölümlerin (makale türlerinin) dergiden dergiye neredeyse aynı kaldığına dikkat edin — çünkü makale türleri evrenseldir. Dergiden dergiye değişen şey Kategorilerdir, çünkü konular her derginin alanına özgüdür.

1. Genel bir tıp dergisi

• Bölümler (türler): Araştırma Makalesi · Derleme Makale · Olgu Sunumu · Klinik Görüntü · Editöryal
• Kategoriler (konular): Kardiyoloji · Onkoloji · Nöroloji · Enfeksiyon Hastalıkları · Halk Sağlığı · Farmakoloji

Bir kalp ilacı etkileşimine dair tek bir olgu sunumu hem “Kardiyoloji” hem “Farmakoloji” kategorilerinde yer alabilir — bölümü ise yalnızca “Olgu Sunumu” olarak kalır.

2. Bir eğitim dergisi

• Bölümler (türler): Araştırma Makalesi · Derleme Makale · Uygulama Raporu · Kitap İncelemesi · Editöryal
• Kategoriler (konular): Okul Öncesi Eğitim · Yükseköğretim · Eğitim Teknolojileri · Ölçme ve Değerlendirme · Öğretmen Yetiştirme · Kapsayıcı Eğitim

Üniversitelerde çevrimiçi öğrenmeyi konu alan bir çalışma “Araştırma Makalesi” olarak yayımlanıp hem “Eğitim Teknolojileri” hem “Yükseköğretim” kategorilerine atanabilir.

3. Bir çevre bilimleri dergisi

• Bölümler (türler): Araştırma Makalesi · Derleme Makale · Politika Analizi · Teknik Not · Perspektif
• Kategoriler (konular): İklim Değişikliği · Biyoçeşitlilik · Su Kaynakları · Yenilenebilir Enerji · Çevre Politikası · Sürdürülebilir Tarım

Güneş enerjisi teşviklerini ele alan politika odaklı bir yazı “Politika Analizi” olarak yayımlanıp hem “Yenilenebilir Enerji” hem “Çevre Politikası” kategorilerine atanabilir.

4. Bir sosyal bilimler dergisi

• Bölümler (türler): Özgün Makale · Derleme Makale · Saha Raporu · Söyleşi · Kitap İncelemesi
• Kategoriler (konular): Göç · Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları · Kentleşme · Toplumsal Eşitsizlik · Medya ve İletişim · Siyaset Sosyolojisi

Büyük şehirlerdeki göç deneyimlerini konu alan söyleşi temelli bir yazı “Söyleşi” olarak yayımlanıp hem “Göç” hem “Kentleşme” kategorilerine atanabilir.

5. Bir dilbilim dergisi

• Bölümler (türler): Araştırma Makalesi · Derleme Makale · Derlem (Korpus) Çalışması · Kitap İncelemesi · Araştırma Notu
• Kategoriler (konular): Sesbilim ve Fonoloji · Biçimbilim · Sözdizimi · Anlambilim · Dil Edinimi · Toplumdilbilim · Çeviribilim · Derlem Dilbilimi

Çevrilmiş siyasi konuşmaları inceleyen derlem temelli bir çalışma “Derlem Çalışması” olarak yayımlanıp hem “Çeviribilim” hem “Derlem Dilbilimi” kategorilerine atanabilir.

Kaçınılması gereken hata: iki listeyi birbirine karıştırmak

Karışıklık neredeyse her zaman aynı biçimde ortaya çıkar — aynı etiketlerin her iki listede birden görünmesi:

❌ Böyle yapmayın

• Bölümler: Özgün Araştırma · Farmakoloji · Klinik Tıp
• Kategoriler: Özgün Araştırma · Farmakoloji · Klinik Tıp

Burada “tür” ve “konu” birbirine geçmiştir; dolayısıyla hiçbir liste görevini yapamaz: İçindekiler tablosu bulanıklaşır ve konu taraması anlamsızlaşır, çünkü konular türleri tekrarlar.

✅ Bunun yerine şöyle yapın

• Bölümler (türler): Özgün Araştırma Makalesi · Derleme Makale · Olgu Sunumu · Editöryal
• Kategoriler (konular): Farmakoloji · Klinik Tıp · Tıbbi Bitkiler · İlaç Güvenliği · Hastane Uygulamaları

Aynı içerik — ama artık İçindekiler tablosu tertemiz ve okuyucular yine de her konuyu tüm sayılar boyunca tarayabiliyor. İki listeyi çakışmaz tutmak tam olarak doğru içgüdüdür; yalnızca **Bölümler türü, Kategoriler ise *konuyu*** taşıdığında en iyi sonucu verir.

En iyi uygulama önerileri

• Bölüm listenizi kısa ve tür temelli tutun. Altı-sekiz makale türü fazlasıyla yeterlidir. Uzun ve iç içe geçen bölüm listeleri İçindekiler tablosunu dağıtır, hem yazarları hem indeksleyicileri şaşırtır.
• Kategorileri konular için kullanın — ve rahatça çakışmalarına izin verin. Çoklu atama bir kusur değil, bir özelliktir. Konu taramasını işlevli kılan şey budur.
• Tarama bloğunu açın (Web Sitesi Ayarları → Görünüm → Kenar Çubuğu) ki kategoriler okuyuculara gerçekten görünür olsun. Giriş noktası olmayan kategoriler, görünmez bir emektir.
• Tek bir alana iki işi birden yüklemeyin. Kendinizi “Kardiyoloji” adında bir bölüm oluştururken buluyorsanız, aslında istediğiniz şey bir kategoridir.
• Bölümleriniz nasıl kurulmuş olursa olsun, makale türünü PDF’te belirtin. İndekslerin aradığı şey budur.
• Yayımlanmış geçmişi hâlâ taşıyan bir bölümü emekliye ayırırken silmek yerine pasife alın (deactivate).

Sık sorulan sorular

Bir makale iki bölüme birden ait olabilir mi? Hayır. Gönderi başına tek bölüm. “Hem araştırma makalesi olan hem de kardiyoloji temasına giren bir makale” gerekiyorsa, tema bir kategoriye girer.

Bir makale iki kategoriye ait olabilir mi? Evet — mantıklı olduğu kadar çok kategoriye.

Kategoriler DOI’lerimi veya Crossref kaydımı etkiler mi? Hayır. DOI/Crossref kayıtları makale seviyesindedir ve kategorilere bağlı değildir. Kategoriler tamamen bir web sitesi tarama özelliğidir.

Bir bölümü silmek neden bu kadar zor? Çünkü OJS verinizi koruyor. Kendisine bağlı tek bir gönderi bile olan bir bölüm silinemez ve bunu zorlamak o gönderileri sahipsiz bırakma riski taşır. Önce yeniden atayın, sonra silin.

Derginizin bölüm ve kategori yapısını nasıl kuracağınızdan hâlâ emin değil misiniz — ya da mevcut yapıyı düzenlemek için desteğe mi ihtiyacınız var? ojsdergi.com tam olarak bu tür yapılandırma ve düzenleme işlerinde yıllardır dergilere destek veriyor.